از جملهء طرق ديگر براى كسانى كه تهيّه و مراعات آن را به خوبى مىدانند و نزديك به حقيقت و واقع مىباشد اين است كه در شب به قطب شمالى بنگرد ، و تخته‌اى مربّع بطور مستوى بر روى زمين قرار دهد به گونه‌اى كه يكى از اضلاع آن به سمت قطب باشد ، چنان كه اگر افتادن سنگى را از قطب بر زمين تصوّر كنى و خطّى را از محلّ سقوط سنگ تا ضلعى كه به سوى قطب است در خيال خود رسم كنى آن خطّ وارد بر ضلع دو زاويه قائمه تشكيل دهد ، يعنى بر هيچكدام از اضلاع جانبى مايل نباشد . سپس عمودى بر تخته به طور مستوى در محلّ علامت ( ه ) نصب كن كه آن مقابل قطب مىباشد و سايه آن در آغاز روز مايل به سمت مغرب در طرف خطّ ( الف ) خواهد بود ؛ سپس پيوسته مايل مايل مىشود تا بر خطّ ( ب ) منطبق مىگردد ، چنان كه اگر آن را مستقيم امتداد دهى به محلّ سقوط سنگ خواهد رسيد و موازى ضلع شرقى و غربى قرار خواهد گرفت ، بدون آن كه مايل به هيچ يك از دو طرف باشد . هنگامى كه ميل سايه به سمت غرب از ميان رفت خورشيد به منتهاى ارتفاع خود رسيده است ؛ و چون سايه از خطّى كه بر تخته است به سوى شرق منحرف شود ظهر فرا رسيده است . اين تغييرات به تحقيق در وقتى كه آن در علم خداوند نزديك ظهر است به وسيله حسّ ادراك مىشود . مىگويم : راههاى ديگرى نيز براى شناختن و وقت ظهر وجود دارد كه برخى از آنها روشنتر و آسانتر از راهى است كه غزّالى ذكر كرده است ، و ما پاره‌اى از آنها را در كتاب خود المعتصم بيان كرده‌ايم . مسألة : در دخول وقت با امكان تحصيل يقين اعتماد بر ظنّ جايز نيست ، ( 1 ) و در صورت عدم امكان تحصيل يقين ، اعتماد بر قرائن و امارات جايز است ، ليكن اگر معلوم شود ظنّ او نادرست بوده بنابر اصحّ بايد نماز را اعاده كند . گفته شده است : اگر در حالى كه مشغول نماز است وقت داخل شود هر چند پيش از سلام باشد نماز اعاده نمىشود ، و اكثر فقها بر اين رأيند ؛ و هر كسى ركعتى از آخر وقت را درك كند مانند آن است كه تمام نماز را در وقت خوانده است . اگر پيش از غروب يا پيش از نيمه شب به مقدار پنج